Το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ ολοκληρώνεται αύριο. Ακούμπησα την ύπαρξή μου στο σκοτάδι των αιθουσών προβολής, για να δω λευκές οθόνες να φιλοξενούν εικόνες του κόσμου και της πραγματικότητας. Πολλές φορές αναρωτήθηκα πώς αισθάνεται μια λευκή οθόνη πανί που πάνω της προβάλλει καθένας από τους δημιουργούς τις εικόνες που έχει επιλέξει για να αναπαραστήσει μια κάποια εκδοχή της πραγματικότητας.

Αλλες φορές αφέθηκα και παρασύρθηκα στην πλάνη της διήγησης. Ενιωσα τον εαυτό μου να ταυτίζεται, να προσδοκά, να αναρωτιέται και να πονά, να συμμετέχει. Περισσότερο από το σινεμά της μυθοπλασίας, όπου η τέχνη οφείλει να αυθαιρετεί, στο σινεμά της τεκμηρίωσης η αυθαιρεσία τρέχει να κρυφτεί γεμάτη ενοχές. Τα ντοκιμαντέρ (που προορίζονται για τα μέσα ενημέρωσης) όταν προβάλλονται στις σκοτεινές αίθουσες, μάχονται για κάποια ψήγματα της αλήθειας και μοιάζουν να ξεχνούν πως αυτή δεν υπάρχει. Το κάθε ντοκιμαντέρ είναι η «ζωή ως θέαμα» και επιβεβαιώνει αυτό που δεκαετίες πριν έλεγε ο Ντεμπόρ περιγράφοντας τη ζωή των σύγχρονων κοινωνιών ως πελώρια συσσώρευση θεαμάτων: «Ο,τι οι άνθρωποι ζούσαν άμεσα, έχει απομακρυνθεί και έχει γίνει αναπαράσταση».

Μόνο η λευκή οθόνη της σκοτεινής αίθουσας ξέρει, αλλά αρνείται να αποκαλύψει. Σιωπηλή και κυρίαρχη ταΐζει με εικόνες και ήχους τις αχόρταγες αισθήσεις μας. Αυτό που μας αποκαλύπτει η οθόνη δεν είναι η ζωή, δεν μπορεί να είναι η ζωή, αν και θα το ήθελε πολύ. Είναι η «αναπαράστασή» της, η μέσω της νόησης και της φαντασίας πιστή αναπαραγωγή της αισθητής πραγματικότητας ή η συστηματική παραμόρφωσή της. Γι' αυτό μου φαίνονται περισσότερο έντιμα τα δημιουργικά ντοκιμαντέρ, αυτά που δεν υποδύονται πως είναι ικανά να δώσουν απάντηση στο ερώτημα «τι είναι πραγματικότητα», αλλά με βαθιά επίγνωση αυτή της αδυναμίας χρησιμοποιούν σπαράγματά της για να δομήσουν μια νέα, εντελώς ιδιαίτερη πραγματικότητα.

Το ένιωσα π.χ. στο ισπανο-μεξικανικής παραγωγής ντοκιμαντέρ «Η γοργόνα και ο δύτης» όπου η ζωή, οι θρύλοι και η καθημερινότητα των ιθαγενών της φυλής Μισκίτο, που ζει στην ατλαντική ακτή της Νικαράγουας αποτυπώθηκαν όχι μέσα από μια λαογραφική αποστασιοποιημένη καταγραφή τύπου «National Geographic», αλλά μέσα από μια συγκινητική εμπλοκή των δημιουργών και των θεατών που στρέφουν το βλέμμα όχι στον εξωτισμό και την επιδερμίδα της πραγματικότητας των ιθαγενών, αλλά στα συναισθήματα που αυτή η επιδερμίδα σκεπάζει, στην ψυχή τους. Ο θάνατος, η επιβίωση, η σχέση με τη φύση, η μετά θάνατον ζωή, το παιδικό παιχνίδι, ο έρωτας, η γέννηση αναπαρίστανται και γίνονται αντιληπτά χωρίς ούτε μια φορά κανένας από τους ιθαγενείς να κοιτάξει τον κινηματογραφικό φακό. Διήγηση με εικόνες όπου το μοντάζ απελευθέρωνε κάθε στιγμή την αντιπαράθεση μεταξύ του μύθου και της πραγματικότητας, του ονείρου και της αλήθειας, του θρύλου και των γεγονότων. Αλληλουχία εικόνων που ακουμπούσαν συναισθηματικά και διανοητικά τη συνείδηση του θεατή.

Ενας δύτης ψαρεύει ψευδαισθήσεις και αστακούς στο σκοτεινό πυθμένα της Καραϊβικής, η γοργόνα του τον περιμένει για να τον αγγίξει και να του κλέψει τη ζωή. Τον μεταμορφώνει σε θαλάσσια χελώνα που πρέπει να φαγωθεί για να ησυχάσει του δύτη η ψυχή. Ο χαρακτηριστικός ήχος των κυμάτων του ωκεανού, οι τυφώνες που είναι ικανοί να στερήσουν αυτά που οι άνθρωποι αγαπάνε και μερικά εκφραστικά «αλλοχρονισμένα» πρόσωπα μου κάνανε παρέα εκείνο το βράδυ.