Σήμερα επανέρχομαι σε ένα από τα αγαπημένα πεδία του Βαρδάρη, που αφορά τις έννοιες της «φυγής από την πόλη» και «της φυγής με την πόλη».
Θα ήθελα αυτή τη φορά να αναφερθώ στη μακρινή ή κοντινή επιστροφή που αυτή η φυγή επιφέρει. Το σχήμα λειτουργεί κατά την άποψή μου ως εξής: η επιθυμία μερικών από τα πιο ανήσυχα και πολύχρωμα μυαλά είναι η «φυγή με την πόλη», η μετάβαση σε μια άλλη συνθήκη δημιουργίας και αστικής ευημερίας, που θα μπορούσε να είναι εφάμιλλη του πολυμνημονευόμενου, πολυπολιτισμικού και κοσμοπολίτικου κοντινού παρελθόντος της ή του ενδόξου πανίσχυρου μακρινού παρελθόντος της βυζαντινής «συμβασιλεύουσας», που στη νεοελληνική εκδοχή της έχει μετονομαστεί σε «συμπρωτεύουσα». Αυτή η επιθυμία της φυγής ματαιώνεται, μια προσδοκία χάνεται για πάντα και αντικαθίσταται με μιαν άλλη φυγή, τη «φυγή από την πόλη» όπου κάποιος προδίδει και κάποιος προδίδεται, η γενέτειρα εγκαταλείπει και εγκαταλείπεται, δεσμοί και όνειρα μεταβάλλονται, εξατμίζονται, μεταμορφώνονται σε νεκρές συνθήκες. Χιλιάδες νέοι Θεσσαλονικείς και Θεσσαλονικιές ακόμη αναρωτιούνται εάν τους έδιωξε η πόλη ή εάν την πρόδωσαν αυτοί. Η συνθήκη της φυγής διαμορφώνει όμως και τη συνθήκη της επιστροφής, νοητικής και βιωματικής, της επιστροφής που περιλαμβάνει και μια συγκριτική εμπειρία του τότε και του τώρα, του πριν και του μετά, που αποκαλύπτει πολύ περισσότερα από όσα είναι ικανός ο καθένας από εμάς να επεξεργαστεί και να αντέξει.
Θυμίζω εδώ το βιβλίο του Χρήστου Τερζίδη «Και το τέλος πάντα κοντά», που παρά τη λιτή γραφή του προσφέρει πηγαίες σκέψεις που αφορούν την επιστροφή στην πόλη. Είναι το πρώτο αφήγημα που ασχολείται με την έννοια της επιστροφής στη Θεσσαλονίκη ενός «εσωτερικού μετανάστη» αυτής της γενιάς, ο οποίος είναι σίγουρος πως δεν ήθελε να φύγει αλλά τον έδιωξε αυτό που ονομάζουμε «πόλη» και στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ως κάτι παγιωμένο και συγκεκριμένο. Η ώρα της επιστροφής είναι αυτή που χαρίζει οδύνη έντασης παρόμοιας με αυτήν που χάρισε η στιγμή της φυγής, αλλά πολύ διαφορετικής ποιότητας. Η οδύνη της επιστροφής είναι αναστοχαστική, διδακτική, αποκαλυπτική και κυρίως καθηλωτική ενός συμπεράσματος, επιζητά ένα νόημα στη φυγή που έχει προηγηθεί και απαιτεί αυτό το νόημα να καρφιτσωθεί για πάντα ως υπαρξιακή βάση που δικαιώνει όσα χάθηκαν και όσα βρέθηκαν, ή καλύτερα αποκτήθηκαν. Η οδύνη της επιστροφής δεν έχει τίποτα από τη δύναμη και το πάθος που η φυγή χαρίζει, μοιάζει με σοφία, επίγνωση και αναστεναγμό. Στην πραγματικότητα δεν πονά αλλά κλέβει, δεν είναι οδύνη αλλά κλοπή κλέβει ενδεχόμενα και αβεβαιότητες.
Οταν φεύγεις το άγνωστο σου κρατά παρέα και η δύναμη των ενδεχομένων που παραμένουν ανοικτά σε προ(σ)καλούν να τα επιλέξεις. Από την άλλη, όταν επιστρέφεις, επισκέπτεσαι κάτι που νομίζεις πως ξέρεις καλά ή το ήξερες κάποτε και ανακαλύπτεις ότι είναι παντελώς άγνωστο. Καλείσαι να διαχειριστείς αυτή την αναπόφευκτη νοσταλγία για όσα δεν υπήρξαν, για όσα χάθηκαν πριν καν γεννηθούν, για όλα αυτά που θα μπορούσαν να γεννηθούν αλλά δεν γεννήθηκαν ποτέ: σκέψεις, στιγμές, έρωτες, αναστεναγμοί, φόβοι και βλέμματα. Ισως γι' αυτόν το λόγο, από τους γνωστούς μου που έφυγαν κάποτε στην Αθήνα (και είναι δεκάδες) μόνο δύο επέστρεψαν χωρίς να «πετύχουν» εκεί κάτω· αλλά με την επιστροφή τους είχαν γνωρίσει καλύτερα τη Θεσσαλονίκη και τον εαυτό τους, και με αυτή την έννοια «πέτυχαν» εδώ πάνω. |
